AI detektorlar ishonchsizlikning yangi davrini boshlab bermoqda
Bu — texnologiya olamidagi eng muhim voqealardan birini tahlil qiluvchi haftalik “The Stepback” axborotnomasi.
Bu — texnologiya olamidagi eng muhim voqealardan birini tahlil qiluvchi haftalik “The Stepback” axborotnomasi. AI kundalik hayotimizni qanday o‘zgartirayotgani haqidagi yangiliklarni Emma Rothdan kuzatib boring. “The Stepback” har hafta AQSh Sharqiy vaqti bilan soat 08:00 da obunachilar elektron pochta qutilariga yetib boradi. Axborotnomaga shu yerda obuna bo‘lish mumkin.
Bu qanday boshlandi
ChatGPT ommalashishidan ancha oldin o‘qituvchilar va muharrirlar mualliflar o‘z ishini halol bajargan-bajarmaganini tekshirish uchun plagiatga qarshi vositalardan tez-tez foydalanishardi. Bunday dasturlar yozilgan ishni internetdagi materiallar, ilmiy maqolalar va boshqa manbalar jamlangan ma’lumotlar bazasi bilan solishtirib, bir xil jumla va iboralarni izlaydi. Masalan, Turnitin talabaning ishi boshqa matnlar bilan qanchalik o‘xshashligini foizda ko‘rsatadi. Biroq noto‘g‘ri xulosalar chiqishi va matn ataylab ko‘chirilganmi yoki yo‘qmi, buni aniqlash qiyinligi sababli ayrim pedagoglar bu vositadan foydalanishni kamaytirdi.
Endi ko‘chirilgan matnni izlash AI yordamida yaratilgan ishlarni aniqlashga qarshi kurashga aylanmoqda. O‘quvchilar ChatGPT, Google Gemini va Microsoft Copilotdan foydalanishni qanchalik tez boshlagan bo‘lsa, o‘qituvchilar ham AI detektorlarini shunchalik tez joriy qildi. Democracy and Technology markazi so‘roviga ko‘ra, 2024–2025-yillarda AQShdagi 6–12-sinf o‘qituvchilarining 43 foizi AI detektorlaridan muntazam foydalangan. Turnitin allaqachon ta’limni boshqarish tizimlariga ulangan ayrim universitetlarda 2023-yilda AI aniqlash funksiyasini ishga tushirgach, u avtomatik tarzda yoqilgan.
GPTZero, Pangram va Turnitin yaratgan vosita oddiy matn solishtirish o‘rniga o‘z AI modellaridan foydalanib, matnni inson yozganmi yoki yo‘qmi, taxmin qiladi. Bu jarayon internetdan aynan bir xil jumlani topishdan ham noaniqroq bo‘lishi mumkin. GPTZero ma’lumotiga ko‘ra, AI detektorlari matndagi so‘z tanlovi, ritm va tuzilmani tahlil qiladi. Shuningdek, AI yozgan matnlarda ko‘proq uchrashi mumkin bo‘lgan uzunlik va ohangdagi naqshlarni izlaydi. Bunday subyektiv baholashni internetdagi aniq moslik orqali isbotlash qiyin. Bundan tashqari, ingliz tilini ikkinchi til sifatida biladigan mualliflarning matnlari ham xato tarzda belgilanishi mumkin. Shunga qaramay, Turnitin o‘z detektori inson yozgan matnlarning 1 foizidan kamini AI matni sifatida noto‘g‘ri belgilashini aytadi. Pangram esa bunday xato ehtimoli 10 mingta matndan atigi bittasida uchrashini bildiradi. GPTZero ham inson yozgan matnni AI matni deb adashtirish darajasi shunga yaqin darajada past ekanini da’vo qiladi.
Vaziyat qanday tus olyapti
Internet foydalanuvchilari allaqachon bir-birini “AIga o‘xshab yozadi” deb ayblay boshladi. AI aniqlash vositalarining hammaga ochiq bo‘lishi esa LLM atrofidagi “jodugar ovi”ni yanada kuchaytirmoqda. Ayrim shov-shuvli holatlarda AI yordamida yozilganlik haqidagi ayblovlar odamlarning obro‘si va tirikchiligiga bevosita ta’sir ko‘rsatdi. O‘tgan oy Minotaur nashriyoti muallif Jerry Falade AI’dan foydalangan bo‘lishi mumkinligidan xavotirlanib, 2 million dollarlik kitob shartnomasini bekor qildi. Falade bu ayblovni qat’iyan rad etmoqda.
Fransiya fuqarosi Thierry Rignol ham shunday holatga duch kelgan. O‘tgan yili u Yale universitetini sudga berdi. Bunga professorning Rignol yakuniy imtihonining ayrim qismlarini AI yordamida yozganlikda ayblagani sabab bo‘lgan. Natijada talabaga imtihondan yiqilgan baho qo‘yilib, u bir yilga o‘qishdan chetlatilgan. Professor Rignol yozgan matnni GPTZero orqali tekshirgan. Da’vo arizasida esa “AI kuzatuvi va aniqlash vositalari Rignol kabi ingliz tilida ona tilida so‘zlashmaydigan odamlarni adolatsiz nishonga olishi ma’lum” ekani qayd etilgan.
Fevral oyida Adelphi University talabasi ham universitet ustidan bergan da’vosida g‘alaba qozondi. Uning professori talabani inshoni AI yordamida yozganlikda ayblagan edi. Sud hujjatlarida professor talabani tekshirish uchun qaysi AI vositasidan foydalangani aytilmagan, ammo Adelphi University Turnitin bilan litsenziya shartnomasiga ega.
Stanford universitetining 2023-yildagi tadqiqotida AI detektorlari ingliz tilida ona tilida so‘zlashmaydigan mualliflar yozgan insholarni ona tilida so‘zlashuvchilarnikiga qaraganda ko‘proq AI matni sifatida noto‘g‘ri belgilashi aniqlangan. Ko‘plab xizmatlar esa ona tili ingliz tili bo‘lmagan mualliflar matni bilan ishlaganda ham vositalari aniq natija berishini ta’kidlaydi. Bundan tashqari, bunday vositalar neyroxilma-xil mualliflarga nisbatan ham noxolis bo‘lishi mumkin.
University of California, Los Angeles ma’lumotiga ko‘ra, AI detektorlari AI ishlatilganini ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan naqshlarni aniqlashga o‘rgatilgan. Bular takroriy so‘z va iboralar, haddan tashqari rasmiy yoki aksincha, juda norasmiy ohang, shuningdek, mantiqsiz jumlalar bo‘lishi mumkin. QuillBot kabi ayrim vositalar matnning “oldindan aytish mumkinligi”ni ham o‘lchaydi. UCLA ta’kidlaganidek, “AI inson yozgan matnga qaraganda eng ‘aniq’ yoki eng ko‘p uchraydigan til tanlovlarini qilishga moyil”. Detektorlar gap tuzilmasi butun matn davomida bir xil qolishini ham AI belgisi sifatida ko‘rishi mumkin. Ammo bu belgilar o‘z-o‘zidan AI ishlatilganini anglatmaydi. Ayrim odamlarning yozish uslubi tabiatan shunday bo‘lishi mumkin.
Turnitin noto‘g‘ri ijobiy natijalar darajasi pastligini ta’kidlasa-da, uning vositasi “har doim ham aniq bo‘lmasligi mumkin”ligini tan oladi. Kompaniya bu natijalarga asoslanib, talabaga nisbatan chora ko‘rmaslik kerakligini aytadi. Grammarly foydalanuvchilarni “AI detektori natijasiga hech qachon yolg‘iz tayanmaslik” haqida ogohlantiradi. GPTZero esa “hech bir AI detektori hech qachon 100 foiz mukammal bo‘la olmaydi” deydi. OpenAI ham aniqlik darajasi past bo‘lgani sababli 2023-yilda o‘z AI matn detektorini yopgan.