AI sizning o‘rningizga fikrlay boshlasa, nima bo‘ladi?
AI kundalik hayot va kasbiy faoliyatdagi tobora ko‘proq vazifalarni o‘z zimmasiga olmoqda.
AI kundalik hayot va kasbiy faoliyatdagi tobora ko‘proq vazifalarni o‘z zimmasiga olmoqda. ChatGPT kabi vositalar endi matn yozishi, ma’lumot izlashi, ma’lumotlarni tahlil qilishi va qaror qabul qilishda yordam berishi mumkin. Bunday tizimlar kundalik ishlarimizga qanchalik chuqur kirib borsa, yana bir savol shunchalik dolzarb bo‘ladi: odamlar ularga qay darajada qaram bo‘lib qolishi mumkin? Yaqinda chop etilgan yangi tadqiqot shu masalani o‘rganadi.
3-sentabr kuni arXiv platformasida e’lon qilingan maqolada ChatGPT kabi tizimlarni ham o‘z ichiga olgan katta til modellari tarqalishi epidemiologik model yordamida tahlil qilingan. Mualliflar bu jarayonni “kognitiv virus” o‘xshatishi orqali tasvirlaydi.
Bu atama AI biologik virus degani emas. Tadqiqotchilar epidemiologik modellardan foydalanib, AI’dan foydalanish odatlari bir odamdan boshqasiga qanday tarqalishi va vaqt o‘tishi bilan qanday o‘zgarishini o‘rganmoqda.
Model odamlarni uch guruhga ajratadi. Birinchi guruhga AI’dan kamdan-kam foydalanadigan va o‘rganish, yozish, ma’lumotni eslab qolish hamda mantiqiy fikrlash kabi vazifalarni mustaqil bajarishda davom etadiganlar kiradi.
Ikkinchi guruh AI’dan muntazam foydalanadi, ammo usiz ham ishlay oladi. Masalan, ular ChatGPT’dan g‘oyalar olish yoki matn tuzilmasini shakllantirish uchun foydalanishi, biroq faktlarni tekshirishi, xulosani o‘zi chiqarishi va zarur bo‘lsa vazifani mustaqil bajarishi mumkin.
Uchinchi guruh esa AI’ga tobora ko‘proq bog‘lanib boradi. Ma’lumot izlash, tahlil qilish, yozish yoki qaror qabul qilish kabi vazifalar asta-sekin modelga topshiriladi. Tadqiqotchilar asosiy xavfni aynan shu bosqichda ko‘rmoqda.
Muammo AI’dan foydalanishda emas
Modelga ko‘ra, AI’ning ommalashuvi doim bir xil sur’atda kechmasligi mumkin. Dastlab foydalanuvchilar soni asta-sekin oshadi. Ammo jarayon ma’lum bir burilish nuqtasiga yetgach, u o‘z-o‘zini tezlashtira boshlaydi. AI keng tarqalgani sari undan foydalanish odatiy holga aylanadi va bu yana ko‘proq odamni undan foydalanishga undaydi.
Deylik, ishxonada deyarli hamma hisobot tayyorlashda AI’dan foydalanadi. Biror kishi undan foydalanmaslikka qaror qilsa, oxir-oqibat ayni vazifaga boshqalarga qaraganda ancha ko‘p vaqt sarflashi mumkin. Xuddi shunday holat universitetlarda ham kuzatiladi: talabalarning aksariyati yozish, tadqiqot yoki masala yechishda AI’dan foydalansa, bu texnologiya alohida vosita bo‘lishdan chiqib, ijtimoiy me’yorga aylanishi mumkin.
Maqoladagi qiziqarli tushunchalardan biri — gisterezis. Sodda qilib aytganda, AI’dan foydalanish ma’lum darajaga yetgach, undan foydalanishni kamaytirish odamlarni avtomatik ravishda avvalgi mustaqillik darajasiga qaytarmasligi mumkin.
AI’ga kuchli bog‘lanib qolgan odam undan foydalanishni kamaytirsa ham, xuddi shu vazifalarni darhol mustaqil bajarish qobiliyati yoki odatini tiklay olmaydi.
Modelga ko‘ra, bu jarayonni ortga qaytarish uchun qaramlikni ancha keskin kamaytirish va mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini ataylab mashq qilish talab etiladi. Shu sababli oldini olish tiklanishga qaraganda osonroq bo‘lishi mumkin.