AI yo‘q qilishi kerak bo‘lgan ish o‘rinlari jadal rivojlanmoqda
Generativ AI paydo bo‘lganidan beri sarlavhalarda bitta bashorat ustunlik qildi: sun’iy intellekt dasturiy ta’minot ishlab chiquvchilar, call-markaz…
Ammo iqtisodchi Richard Baldwinning yangi tahliliga ko‘ra, voqelik butunlay boshqa yo‘nalishda rivojlanmoqda. Baldwin LinkedIn’dagi “The Jobs AI Was Supposed to Eliminate Are Booming” maqolasida ta’kidlaganidek, agar AI haqiqatan ham outsorsingdagi ish o‘rinlarini yo‘q qilayotgan bo‘lsa, buning ta’siri xalqaro savdo ma’lumotlarida allaqachon ko‘rinishi kerak edi. AQSh kompaniyasi Hindistondagi IT firmasini yoki Filippindagi BPO provayderini yollaganida, bu to‘lovlar xizmatlar eksporti sifatida qayd etiladi. Agar AI ushbu xizmatlarning o‘rnini egallaganida, eksport hajmi kamayishi kerak edi. Hozircha esa bunday emas.
Baldwin tahlil qilgan JSTning tijoriy xizmatlar statistikalariga ko‘ra, Hindistonning IT xizmatlari, biznes jarayonlarini autsorsing qilish (BPO), konsalting, buxgalteriya, muhandislik va boshqa professional xizmatlarni o‘z ichiga oluvchi “Boshqa biznes xizmatlari” toifasidagi eksporti 2022-yildagi $121 milliarddan 2025-yilda $185 milliardgacha o‘sdi. Bundan ham hayratlanarlisi, o‘sish ChatGPT ishga tushirilganidan keyin sekinlashmadi, aksincha tezlashdi.
Xuddi shu tendensiya xizmatlar eksporti bo‘yicha boshqa yirik iqtisodiyotlarda ham kuzatilmoqda. Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiya, Xitoy, AQSh, Singapur, Belgiya va Filippin generativ AI davrining dastlabki yillarida eksportini kengaytirishda davom etdi. Ushbu iqtisodiyotlar 2025-yilda jami taxminan $1.3 trillionlik professional va biznes xizmatlarini eksport qildi.
Baldwin uchun bu AI global outsorsing sanoatini allaqachon yemirib tashlamoqda, degan ommaviy qarash bilan murosasiz ko‘rinadi. Bu AI atrofidagi xavotirlar asossiz bo‘lganini anglatmaydi. Joriy yil boshida investorlar generativ AI IT xizmatlariga bo‘lgan talabni keskin kamaytiradi, degan kutilmalarga munosabat bildirgani sababli Hindiston texnologiya sektori bozor qiymatining qariyb $50 milliardini yo‘qotdi. Tata Consultancy Services (TCS) o‘z tarixidagi eng yirik xodimlar qisqartirilishini e’lon qildi, Oracle esa Hindistonda minglab ish o‘rinlarini qisqartirdi. Venchur kapitalisti Vinod Khosla hatto an’anaviy BPO va IT xizmatlari besh yil ichida deyarli yo‘qolib ketishi mumkinligini bashorat qildi.
Biroq Baldwin moliya bozorlari va real iqtisodiy faollik ko‘pincha turlicha manzarani ko‘rsatishini ta’kidlaydi. Investorlar kayfiyati bir kechada o‘zgarishi mumkin, savdo ma’lumotlari esa kompaniyalar aslida nimani sotib olayotganini aks ettiradi — bu raqamlar esa hanuz o‘sishni ko‘rsatmoqda.
Buning bir izohi shuki, hozircha AI xodimlarning bevosita o‘rnini bosuvchi vositadan ko‘ra, unumdorlikni oshiruvchi vosita sifatida ishlamoqda. Agar Hindistondagi buxgalter yoki dasturiy ta’minot muhandisi AI yordamida ancha samaraliroq ishlay boshlasa, bu xizmatlarni taqdim etish xarajati kamayadi. Outsorsingni yo‘q qilish o‘rniga, bu xorijdagi provayderlarni yanada raqobatbardosh qilib, global kompaniyalarni kamroq emas, ko‘proq xizmat sotib olishga undashi mumkin.
Yana bir omil shundaki, narxlarning pasayishi ko‘pincha talabni rag‘batlantiradi. Kod yozishda yordam, muvofiqlik talablari bilan bog‘liq ishlar, mijozlarni qo‘llab-quvvatlash, tarjima va hujjatlarni qayta ishlash AI orqali arzonlashgani sari kompaniyalar ilgari juda qimmat bo‘lgan xizmatlarni sotib olish imkoniga ega bo‘ladi. AI bozorni qisqartirish o‘rniga, uni kengaytirayotgan bo‘lishi mumkin.
Baldwin yirik tashkilotlar kamdan-kam hollarda bir kechada o‘zgarishini ham qayd etadi. AI imkoniyatlari tez rivojlangan bo‘lsa-da, korporatsiyalarga ish jarayonlarini qayta loyihalash, shartnomalarni qayta muzokara qilish va biznes operatsiyalarini qayta tashkil etish uchun odatda oylar emas, yillar kerak bo‘ladi. ChatGPT ishga tushganiga hali to‘rt yil ham bo‘lmagani uning iqtisodiy ta’sirini to‘liq kuzatish uchun shunchaki juda qisqa davr bo‘lishi mumkin.
Shu bilan birga, Baldwin eksportdan tushadigan daromadlarning o‘sishini bandlik ham oshayotganining dalili sifatida talqin qilishdan ogohlantiradi. TCS kabi kompaniyalar eksportdan yuqoriroq daromad olishda davom etgan holda minglab xodimlarni ishdan bo‘shatdi. Bu har bir xodimga to‘g‘ri keladigan unumdorlik oshayotganini, hatto umumiy bandlik oxir-oqibat bosim ostida qolsa ham, anglatadi.
Generativ AI, shubhasiz, mehnat kelajagini qayta shakllantirmoqda, biroq hozircha ma’lumotlar u global outsorsing sanoatini yemirayotganini tasdiqlamaydi. Aksincha, IT va biznes xizmatlarining dunyodagi eng yirik eksportchilari ChatGPT paydo bo‘lganidan keyin ham o‘sishda davom etmoqda.
O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan raqamli iqtisodiyotlar uchun bu muhim nuqtayi nazarni taqdim etadi. AI xizmatlar eksportining o‘rnini bosuvchi vositadan ko‘ra, mahalliy kompaniyalarga yuqori qo‘shilgan qiymatli xizmatlarni taqdim etish, global miqyosda raqobatlashish va xalqaro bozorlardagi ishtirokini kengaytirish imkonini beruvchi katalizator bo‘lib chiqishi mumkin. Asosiy o‘zgarish ish o‘rinlarining yo‘qolishi emas, balki bu ishlar qanday bajarilishida bo‘lishi mumkin.