Boomerlar nabiralariga sun’iy intellekt yaratgan sifatsiz kitoblarni hadya qilishni bas qila olmayapti
Ota-onalar farzandlarining haqiqiy fotosuratlari asosidagi qahramonlar qatnashadigan chalkash uyquoldi hikoyalaridan bezib ketmoqda.
Yosh farzandli har bir ota-onaning ovoz chiqarib o‘qishdan charchagan kitobi bo‘ladi — xoh u “Kamalak baliq”i, xoh “Xayrli tun, Oy” bo‘lsin. Biroq so‘nggi yillarda onalar va otalar uyquoldi hikoyalari borasida yangi bir azobga duch kelmoqda: bunda o‘z farzandlari o‘zlari bilmagan holda sun’iy intellekt yaratgan sifatsiz asarlarning bosh qahramoniga aylanadi.
Uch oy avval sun’iy intellektga qarshi subredditda bir foydalanuvchi endi odatiy tus olgan shikoyatini yozdi: onasi uning xohishiga qarshi nabirasi haqida AI yordamida bolalar kitobi yaratib, uni qizaloqqa tug‘ilgan kunida sovg‘a qilmoqchi bo‘lgan.
“Men AI yaratgan san’atni qo‘llab-quvvatlamasligimni son-sanoqsiz marta takrorladim va u bizning fotosuratlarimizni AI’ga yuklamasligi yoki shaxsimizni aniqlashga yordam beradigan ma’lumotlardan hech qanday tarzda foydalanmasligi kerakligini qat’iy aytdim”, deb yozdi Reddit foydalanuvchisi. “Ammo u farzandim bilan bog‘liq voqealarga asoslangan syujetlar yaratmoqda, qahramonlarini farzandimga o‘xshash xususiyatlarga ega qilib tasvirlamoqda va oilamizdagi ismlardan foydalanib, ular bizni ifodalashi hamda farzandim ‘oilasining aksini ko‘rishi’ni istamoqda.”
Agar sun’iy intellektni ma’qullamaydigan ota-onalarning ahvoli chorasizdek ko‘rinsa, bunga sabab haqiqiy bolalarni kitoblarga kiritish uchun ishlab chiqilgan butun boshli AI xizmatlari ekotizimi mavjudligidir — Imagitime, StoryWonderBook va Childbook.ai kabi platformalar — ayrim qarindoshlar esa maxsus tayyorlangan hikoyali kitoblar haqidagi reklamalariga qarshi tura olmaydi.
AQShning O‘rta G‘arbida yashaydigan, 7 va 3 yoshli farzandlarning 41 yoshli otasi WIRED’ga ikki farzandi ham do‘sti yoki qarindoshidan “shaxsiylashtirilgan” AI yaratgan kitob olganini aytdi. (U sovg‘a berganlarni ranjitib qo‘ymaslik uchun ismini oshkor qilmaslikni so‘radi.) Uning aytishicha, kitoblarning o‘zi taassurot qoldirmagan: “Ular shunchalik uzun va sergapki, har bir farzandim bir marta o‘qib chiqqach: ‘Ha, xo‘p, keling, Little Blue Truck’ni o‘qiylik’, dedi”, deydi u yozuvchi Alice Schertle’ning bestsellerga aylangan bolalar seriyasini nazarda tutib.
Uning ta’kidlashicha, bu doimiy sevimli kitob bilan solishtirganda, hikoya nazariy jihatdan bolalarning o‘zi haqida bo‘lsa ham, ular AI taklif qilgan narsadan shunchaki “zerikkan”.
Los-Anjelesda yashaydigan yana bir 40 yoshli ota qaynonasi 1 va 3 yoshli qizi hamda o‘g‘liga jami to‘rtta sifatsiz kitob, jumladan, faqat qaysi bola tasvirlangani bilan farq qiladigan, “aynan bir xil” bo‘lgan Onalar kuniga bag‘ishlangan ikkita hikoyani sovg‘a qilganini aytdi. U oilasidagi masala nozik bo‘lgani, xotini esa onasi bilan “bu mavzuni ko‘tarishni istamagani” sababli ismini oshkor qilmaslikni so‘radi. Shunga qaramay, u bolalarning qiyofasini “sifatsiz kontent mashinalari”ga yuklashni “axloqan jirkanch” deb hisoblaydi.
“AI yordamida yaratilgan bolalar kitoblari avj olishi”ni tahlil qilgan Macquarie University Gumanitar fanlar maktabi tadqiqotchisi Daozhi Xu bunday shaxsiylashtirish o‘quvchini jalb qilishni kafolatlamasligini aytadi.
“Bolalar hikoyadagi ismi yoki surati paydo bo‘lgani uchungina hikoya kitobini yaxshi ko‘rib qolmaydi; ular kitobni hikoyaning o‘zi qiziqarli bo‘lgani uchun yaxshi ko‘radi”, deb tushuntiradi Xu elektron pochta orqali — muhim jihat “qahramonlar, syujetlar va tasavvur olamlari”dir. Xu qo‘shimcha qilishicha, “insonlar yozgan kitoblar bilan solishtirganda”, AI yaratgan variantlarda “ko‘pincha hazil, esda qolarli qahramonlar va dramatik taranglik yetishmaydi”.
AI turtki bergan sifatsiz bolalar kitoblari portlashi AQShda to‘rtinchi sinf o‘quvchilarining qariyb 40 foizi National Assessment of Educational Progress belgilagan “asosiy” darajadan past o‘qiyotgan bir paytga to‘g‘ri kelmoqda — bu ma’lumot 2025-yilning yanvarida e’lon qilingan hisobotda keltirilgan. Ayni paytda ota-onalar uyda farzandlarining kitob o‘qishga bo‘lgan mehrini rivojlantirish uchun kamroq harakat qilayotganidan xavotirli alomatlar bor. O‘tgan yili HarperCollins nashriyoti va Nielsen ma’lumotlar kompaniyasi o‘tkazgan so‘rov “bolalarga ovoz chiqarib kitob o‘qiydigan ota-onalar soni eng past darajaga tushganini” ko‘rsatdi; 13 yoshgacha farzandi borlarning yarmidan kami buni o‘zlari uchun “qiziqarli” deb hisoblagan. Gen Z avlodiga mansub ota-onalar kitob o‘qishni zavq manbai emas, balki ish deb bilishga ayniqsa moyil bo‘lgan.
Savodxonlik inqirozi avj olgan bir paytda, bolalar ehtiyojlariga javob bermaydigan kitoblar vaziyatni faqat yomonlashtirishi mumkin.
Chikagolik rassom va komik Brandon Kirkman ota-onasi 4 yoshli qiziga o‘zlari u va uning 2 yoshli singlisi bilan qilishni yoqtiradigan mashg‘ulotlar tasvirlangan AI yaratgan kitobni sovg‘a qilganini aytadi. “Ularning niyati yaxshi edi, lekin juda yomon”, deydi u va bolalarning hikoyaga qiziqishi “biz ularga o‘qib berishni yoqtiradigan boshqa kitoblar bilan solishtirganda bardavom bo‘lmaganini” qo‘shimcha qiladi.