Sun’iy intellekt modellarini mualliflik huquqi bilan himoyalangan kitoblarda o‘qitish qonuniymi? Bu masala murakkab
Aksariyat nashr etilgan mualliflar o‘zlarining bilimi yoki roziligisiz, tirikchiligiga xavf solayotgan ayni AI vositalarini yaratishga hissa qo‘shgan.
Aksariyat nashr etilgan mualliflar o‘zlarining bilimi yoki roziligisiz, tirikchiligiga xavf solayotgan ayni AI vositalarini yaratishga hissa qo‘shgan. Bu noqonuniy bo‘lib chiqmaydimi?
ChatGPT, Gemini, Claude va boshqa chatbotlar ishlaydigan AI modellari juda katta ma’lumotlar bazalarida o‘qitilishini ehtimol bilarsiz. Bu bazalarda yuzlab millionlab kitoblar, internet maqolalari, ilmiy ishlar va umuman internetdan topish mumkin bo‘lgan deyarli barcha materiallar bor. Aksariyat nashr etilgan mualliflar o‘zlarining bilimi yoki roziligisiz, tirikchiligiga xavf solayotgan ayni AI vositalarini yaratishga hissa qo‘shgan. Bu noqonuniy bo‘lib chiqmaydimi?
Aslida, masala bunchalik oddiy emas.
“Menimcha, bu soha — huquqmi yoki texnologiyami — juda ko‘p jarayonlar bir paytning o‘zida kechayotgani bilan murakkab,” dedi intellektual mulk, mualliflik huquqi va texnologiyalar bo‘yicha mutaxassis advokat Cathy Gellis TechCrunch nashriga. “Vaziyat nihoyatda murakkab. Sodir bo‘layotgan voqealarni yoqlaydiganlar ham, ularga qarshilar ham juda kuchli hissiyotlarga ega.”
O‘tgan yili bunday turdagi dastlabki sud qarorlaridan birida sudya William Alsup Anthropic kompaniyasiga asarlari kompaniyaning AI modellarini o‘qitishda ishlatilgan yozuvchilar guruhiga 1,5 milliard dollar miqdorida ulkan kompensatsiya to‘lashni buyurdi. Bir qarashda, bu mualliflar foydasiga chiqarilgan katta axloqiy g‘alabaga o‘xshardi. Ammo sudya Alsup aslida Anthropic’ning AI modelini o‘qitish jarayonini qonuniy deb topgan. U Anthropic’ni noqonuniy onlayn “soya kutubxonalari”dan bu kitoblarni piratlik yo‘li bilan olgani uchun jazoladi.
“Yozuvchi bo‘lishni istagan har qanday kitobxon kabi, Anthropic’ning LLM modellari asarlarni ulardan o‘zib ketish yoki ularning o‘rnini bosish uchun emas, balki keskin burilib, mutlaqo boshqa narsa yaratish uchun o‘rgandi,” deb yozdi sudya. U LLM modelining trillionlab so‘zni o‘zlashtirishini yozuvchining adabiyotni o‘rganishiga qiyosladi.
Gellisning fikricha, bu qaror AI kompaniyalari uchun ko‘proq foydali. Axir 2028-yilga borib yillik daromadi qariyb 200 milliard dollarga yetishi kutilayotgan kompaniya uchun 1,5 milliard dollarlik jarima qanchalik katta to‘siq bo‘la oladi?
“Menimcha, sudyaning vaziyatni ko‘rib chiqib, AI modelini o‘qitishni mualliflik huquqi bilan himoyalangan asardan nusxa ko‘chirishga emas, balki uni o‘qishga qiyoslagani AI’ni o‘qitish masalasi uchun umuman olganda yaxshi yangilik,” dedi Gellis. “Mualliflik huquqi nusxa ko‘chirishga taalluqli, ammo asardan foydalanish, uni boshdan kechirish, iste’mol qilish yoki o‘qishga taalluqli emas.”
Mualliflik huquqi to‘g‘risidagi qonun 1976-yildan beri yangilanmagan. Shu sababli sudyalar AI sanoatining kelajagini belgilashi mumkin bo‘lgan huquqiy masalalarni ko‘rib chiqayotganda, bundan 50 yil avval ishlab chiqilgan qoidalarni qanday talqin qilishni o‘zlari hal qilishiga to‘g‘ri kelmoqda.
“Hozir hamma juda xavotirda, chunki qonunlar turli yo‘nalishda talqin qilinmoqda. Buning sababi aynan shu savolga borib taqaladi,” dedi JWL International kompaniyasining IP & Media Practice bo‘limi asoschisi va katta advokati Jason Henderson TechCrunch nashriga. “Hamma AI modeli juda katta hajmdagi materiallarda o‘qitilganini biladi, ammo qonunchilik bu masalaga hali yetib kelgani yo‘q.”
Bu savollar ko‘pincha “halol foydalanish” qoidalariga borib taqaladi. Ya’ni mualliflik huquqi bilan himoyalangan asardan foydalanish uni qonuniy deb hisoblash uchun yetarlicha “o‘zgartiruvchi” xususiyatga egami yoki yo‘qmi — masala shunda.
“Halol foydalanish” mualliflik huquqi qonunchiligidagi istisno bo‘lib, muallifning aniq ruxsatisiz himoyalangan materiallardan foydalanishga imkon beradi. Bu qoida tanqid, parodiya, ta’lim va boshqa usullar orqali asarlarni sharhlash hamda qayta ishlash imkoniyatini himoya qiladi. Sudyalar foydalanish halol bo‘lgan-bo‘lmaganini aniqlashda bir nechta omilni hisobga oladi: asardan foydalanish maqsadi va xususiyati, undan qancha qismi olingani hamda bunday foydalanish bozorga qanday ta’sir qilishi.