Vertikal videolar bosqini boshlandi
Bu The Stepback — texnologiya olamidagi muhim voqealarni tahlil qiluvchi haftalik axborot byulleteni.
Bu qanday boshlandi
Bir muddat har bir ijtimoiy va media platformasining o‘ziga xos qiyofasi bor edi. YouTube teleko‘rsatuvlar va filmlardan lavhalar ko‘rish, shuningdek, endigina shakllanayotgan ijodkorlar hamjamiyatining ko‘plab a’zolari to‘planadigan joy edi. Instagram asosan suratlar uchun xizmat qilardi. Netflix talab bo‘yicha ishlaydigan HBO bo‘lishga urinardi. Facebook do‘stlar haqida edi. Twitter yangiliklar haqida edi. Snapchat esa xabar almashish ilovasi edi.
Biroq bu ilovalarning barchasida bitta muhim umumiy jihat bor edi: ular smartfon bilan birga ulg‘ayayotgan edi. Milliardlab yangi odamlar ilk bor internetga kirayotgan, qo‘llaridagi bo‘yi uzun, eni tor yangi qurilmalarga mos kontent yarata boshlayotgan edi. Selfi vertikal san’at shakliga aylandi: suratlar ekranni yaxshiroq to‘ldirardi, qolaversa, telefonni tik ushlab, shu tarzda suratga olish osonroq edi. Ayrimlar vertikal videoga yillar davomida qarshilik qildi — ular ko‘zlarimiz vertikal emas, gorizontal yo‘nalishda ko‘rishga moslanganini, vertikal video esa keng ekranli noutbuklarda xunuk ko‘rinishini ta’kidlardi. Ammo oxir-oqibat telefonlar g‘alaba qozondi: biz telefonlarni tik ushlaymiz, shuning uchun telefondagi tajribalarimiz ham tik shaklga o‘tdi. Bunga ko‘ngilochar kontent ham kiradi.
Ko‘p bor kuzatilganidek, buni hammadan oldin Snap anglab yetdi. U 2013-yil oxirida Stories funksiyasini ishga tushirdi. Bu do‘stlaringiz nimalar bilan shug‘ullanayotganini ko‘rishning biroz erkinroq usuli edi. Bosh direktor Evan Spiegel uni “kuningizni do‘stlaringiz bilan — yoki hamma bilan — bo‘lishishning mutlaqo yangi usuli” deb atadi. Funksiya juda katta muvaffaqiyat qozondi va 2014-yil o‘rtalariga kelib Snapchat’dagi eng ommabop imkoniyatga aylandi. Mark Zuckerberg odatda bunday virusdek tarqalgan yangiliklarga e’tibor beradi va 2016-yil avgustiga kelib, bu funksiya Instagram’ga deyarli aynan ko‘chirildi. O‘sha paytdagi Instagram bosh direktori Kevin Systrom Spiegel va Snapchat haqida “Stories uchun barcha maqtov ularga tegishli” degan edi. Buning ma’nosi shuki, bu endi bitta ijtimoiy tarmoqning xususiy funksiyasi emasdi; u shunchaki ommalashib ketgandi. Stories hamma uchun edi. Tez orada ular LinkedIn, Tinder, Medium va yana ko‘plab platformalarda paydo bo‘la boshladi.
Stories har doim ham video shaklida bo‘lmagan, ammo kameralar va yuklash tezligi yaxshilangani sari video ko‘plab vaqtinchalik kontent maydonlarida asosiy vositaga aylandi. Video Stories ikki yarim mo‘jizaviy xususiyatga ega edi: ular cheksiz va o‘ylamasdan varaqlashga juda mos kelardi hamda reklamalarni qo‘shishni nihoyatda osonlashtirardi. Instagram’da Stories ishga tushganidan atigi bir necha oy o‘tib, o‘sha paytga kelib platforma foydalanuvchilarining yarmi undan foydalanayotgan edi, Facebook mahsulot ichiga reklamalarni yog‘dira boshladi. Stories’ning yarim tasodifiyligi reklamalarni unchalik bezovta qilmaydigandek ko‘rsatardi — itning surati, sayohat videosi, jinsi shim reklamasi, do‘stingizning pardoz qilish odati, brunсh suratlari, rumyana reklamasi ketma-ket chiqardi. Video reklamalar qimmatroq ko‘rinardi, butun ekranni egallardi va shu sababli ijtimoiy platformalar uchun ancha daromadli edi.
Video asosidagi ijtimoiy tarmoq haqida ko‘p narsalarni yaratishga yordam bergan olti soniyalik Vine’ning qisqa, ammo yorqin faoliyatini chetga qo‘ysak, vaziyat TikTok ommalashganidan keyingina haqiqatan o‘zgardi. Platforma AQShda 2018-yilda ishga tushdi, biroq undan oldin Xitoyda Douyin, boshqa joylarda esa Musical.ly nomi bilan bir necha yil mashhur bo‘lgan. TikTok Stories’ning vertikal formatini YouTube’ning doimiyligi bilan birlashtirdi, ammo videoni yaratishni ham har qachongidan osonlashtirdi. Unda Instagram va Snapchat’dagi kabi filtrlar bor edi, shuningdek, platformadagi ko‘plab trendlar orqali doimiy video g‘oyalari oqimini taqdim etardi, musiqa va ovoz effektlaridan foydalanish imkonini berardi, videoni birlashtirish yoki duet yaratishni osonlashtirardi.
TikTok sukut bo‘yicha to‘liq algoritmik For You sahifasini tanlab, ijodkorlarni profilini tartibga keltirish yoki haddan tashqari ko‘p post joylash haqida qayg‘urishdan ozod qildi — shunchaki videolarni ketma-ket chiqarib, ularni algoritm foydalanuvchilarga yetkazishiga ishonsa bo‘lardi. Odamlar ham aynan shunday qila boshladi. Ko‘p o‘tmay TikTok sayyoradagi eng tez o‘sayotgan ilovalardan biriga aylandi, kunlik foydalanish ko‘rsatkichlari esa butun sohaning havasini keltirdi. Instagram foydalanuvchilari ko‘proq bo‘lishi mumkin edi, ammo TikTok foydalanuvchilari TikTok’da ancha ko‘p vaqt o‘tkazardi.
TikTok fenomen darajasiga yetgach, deyarli hamma vertikal video poygasiga qo‘shildi. Reels 2020-yilda ishga tushirildi va Instagram hamda Facebook’ning asosiy funksiyasiga aylandi; bir yil o‘tib YouTube Shorts’ni yaratdi. 2021-yil oxiriga kelib Twitter Fleets deb atalgan o‘xshash funksiyani ham ishga tushirdi, ham yopdi. Bu paytga kelib to‘liq ekranli, vertikal tarzda varaqlanadigan video smartfonning umumiy tiliga aylangan edi. Shu bilan birga, tobora ko‘proq jalb etish uchun kurashayotgan platformalar TikTok’dan yana bir saboq oldi: qiziqarli kontent joylash uchun do‘stlarga tayanishni bas qilib, algoritm sizga yoqishi mumkin deb hisoblagan narsalarni ko‘rsatish. Ijtimoiy tarmoqlar yo‘qoldi, ularning o‘rnini ijtimoiy media — izohlar bo‘limiga ega ko‘ngilochar kontent — egalladi.
Bu qanday davom etmoqda
Qisqa formatdagi vertikal video internetda amalda g‘alaba qozondi. Biznes jadal rivojlanmoqda, tomoshabinlar esa undan zerikayotganini ko‘rsatayotgani yo‘q. Meta 2024-yilda Instagram foydalanuvchilari vaqtining yarmidan ko‘prog‘ini Reels’da o‘tkazayotganini aytdi, 2025-yilda esa bu funksiya Meta ilovalari bo‘ylab yiliga $50 milliardlik biznesga aylanayotganini bildirdi. Pew Research Center ma’lumotlariga ko‘ra, yoshlar va o‘smirlarning qariyb 63 foizi TikTok’dan foydalanadi, har beshinchi o‘smir esa ilovada “deyarli doim” bo‘lishini aytgan. YouTube 2025-yil oxirida Shorts videolari kuniga 200 milliard marta ko‘rilayotganini ma’lum qildi va Shorts tomosha qilingan har bir soat uchun odatiy YouTube videolaridan ko‘ra ko‘proq daromad keltirishini aytdi.
So‘nggi uch-to‘rt yil ijtimoiy mediada tinimsiz standartlashuv bilan o‘tdi. Bu mahsulotlarning bir-biridan nusxa olishi va yana o‘xshashlik tomon qaytish tezligi nihoyatda hayratlanarli bo‘ldi. Avval Shorts va Reels TikTok dizayni, duet va videolarni birlashtirish funksiyalari, shuningdek, ovozlar va musiqa bilan yaqin aloqasini ko‘chirdi. Keyin ular TikTok’ning aloqadan ko‘ra kontentni ustun qo‘yish g‘oyasini qabul qildi — kuzatuvchilar o‘ldi, algoritmga olqishlar bo‘lsin. TikTok xaridlarni faol rivojlantirdi, shundan keyin birdaniga Reels va Shorts’da xarid qilish imkoniyatlari ko‘paydi. YouTube televizorlarda ommalasha boshladi va kutilmaganda TikTok hamda Instagram o‘zlarining televizor ilovalariga sarmoya kirita boshladi. Reklamalarni ko‘proq joylashtirish uchun platformalarda videolar tobora uzayib bordi. Bir muddat barcha ilovalar jonli efirga juda qiziqib qoldi. Mikrodramalar ham shunday. Ular foydalanuvchilarga algoritmini boshqarish imkonini berish kabi katta, Clear Mode singari kichik jihatlarda ham bir-biridan tinimsiz nusxa oldi.
Ijtimoiy platformalar bir-biri atrofida tinimsiz aylanar ekan, ularga kutilmagan kompaniyalar ham qo‘shildi. Kompaniyalar birin-ketin o‘z kontenti ijtimoiy media platformalarida, ko‘pincha qonuniyligi shubhali yo‘llar bilan tarqalayotganini payqadi va tomosha vaqtining bir qismini o‘ziga olishga urindi. Spotify ham video xizmati bo‘lishni istashiga qaror qildi va foydalanuvchilar kashf qilishi uchun vertikal varaqlanadigan tasma yaratdi. Disney ESPN uchun TikTok nusxasini, yana Disney Plus uchun boshqa nusxasini yaratdi — ikkalasi ham Verts deb ataldi. Netflix, Prime Video va Paramount Plus esa o‘z nusxalarini Clips deb nomladi.